På kvalross-fangst ved Øst Grønland i 1901

Av Webjørn Landmark d.e.

Etter mange dagar med haling og staking inn gjennom isbaksen, så låg endeleg "Sleipner" og "Norrøna" og dreiv i stilla i slakk is utanfor Øst-Grønland. I vaktskiftet kl 6 em kom andreskyttaren på «Norrøna» ned frå topptønna og fortalde at han såg ein kvalross på eit flak i retning inn mot land. Han spurde om vi hadde lyst på ein rotur. Det hadde vi sjølvsagt. Vi var ivrige etter og kome av garde, slukte kaffien i ei viss fart, og sette avstad. Det vart ein lang rotur, då vi hadde rodd i nesten 6 timar var vi omtrent på skothald, men då jumpa også kvalrossen utfor flaket og forsvann i sjøen. Vi var no svoltne etter roturen og hadde lyst på kaffi. Men vi hadde forsømt å ta med oss kjel og ved. Vi hogg då opp kikertskapet og fyrte med det og kokte kaffien i båt-ausa. Vi diskuterte oss i mellom kva vi no skulle gjere. Vi var komne mykje nærare landet og av fartøya våre såg vi berre topptønnene så vidt over horisonten.

Fanga av is

Vi fekk no sjå at "Sleipner" sine to båtar og "Norrøna" sin styrbords båt kome roande innover. Vi gjorde oss ferdige og slo fylgje og innover mot landet bar det. Vi kom inn til Wollaston Forland i 6 tida om morgonen. Etter at vi hadde kokt oss kaffi og kvilt ei stund, rodde vi langs landet for å sjå etter fangst. Ut på dagen kom også fartøya inn og dei tok fast i ein grunnis, ved Kapp Herschel.

Då vi hadde sove ut, skulle vi neste dag ut å ro for å sjå etter fangst. Dei to styrbordsbåtane skulle ro nordover langs landet og babordsbåtane rodde sydover, over fjorden til Claveringsøya. På sydsida av øya fekk vi sjå ein liten flokk med polaroksar oppe i fjellsida. Vi var avstad og skaut desse, og bar dei ned til båtane. Med det same vi skulle til å ro tilbake så begynte det å blåse og regne. Då vi kom ut til Kapp Mary rodde vi til lands for å sjå i veret ei stund, før vi la i veg over fjorden. Våte og kalde var vi, og hadde lyst til å kome oss om bord for å få skifta på oss tørre klede. Vi meinte også at 4 mann på kvar båt skulle vere nok til å ro mote veret same kor sterk stormen var. Dermed la vi i veg. Men då vi var komne eit stykke ut på fjorden, så kom isen drivande ut, fanga oss inn og utover bar det med oss også. 

Litt etter litt pakka isen seg saman rundt oss så vi til slutt ingen veg kom. Vi drog då båtane opp på isen. "Sleipner" sin båt låg eit stykke lenger ute. Skyttaren og dei to andre karane pakka seg inn i skinna som vi hadde flådd og la seg ned i båten. På turen vår i land hadde vi sanka saman ein heil del av den lause vinterulla frå Moskusdyra, noko av denne ulla tok eg no og stappa inn på kroppen under kleda. 

-Eg kunne sjå at karane på "Sleipner" sin båt hadde fått fyr under kaffikjelen. Kaffi hadde eg lyst på, derfor la eg i veg utover isen og om bord til dei. No fekk vi sjå at fartøya våre var under seil innanfor kanten av drivisbeltet. Vi la difor i veg innover isen, men det vart nokså langt  gå og då vi endeleg kom inntil dei så viste det seg at fartya var drevne ned i iskanten. "Norrøna" hadde fått eit stort hol i sida og sank straks etter. Vi fekk så vidt berga opp på isen klærne våre og ein del proviant. "Sleipner" også var mykje skada, men ho var tett og etter ein del represjon med fjøler og seilduk så kunne ho seile heim.

Svarte roande folk

Då mannskapa på styrbordsbåtane fekk stormen over seg, drog dei båtane på land og kolva dei over seg. Dei fyrte opp innunder båtane for å få varme og for å koke seg kaffi. Men karane vart heilt svarte i andleta av sot og røyk. Dagen etter, då stormen hadde gitt seg, kom "Minna" og "Havfruen" seilande denne vegen. Då rodde karane ombord til dei. Men ombord i "Minna" og "Havfruen" kunne dei ikkje begripe kva slags svarte folk som kom roande. Det vart gjeta på både eskimoar og negrar. Vi karane som no vart utan skute vart fordelte på "Minna", "Havfruen" og "Sleipner" og kom oss velberga heim igjen. Seinare vart det dikta ei lang vise med mange vers om denne turen.

Då branddølingane trudde moskusdyra på Austgrønland var vandrande hus.

Fortalt av Ole S. Brandal.

Våren 1900 og sommaren med, vårt eit skrap år i Vesterisen. Elendig fangst og dårleg ver. Då sesongen var ute, hadde kvar skute kring 70 dyr. Eg – som var van med å gjere det godt på stimbåt – var i dårleg humør.

Peter og eg samrådde oss om å ta oss vestover til Grønland. Vi låg 70 – 75 grader nordlig breidd denne tida. Medan vi drøfta spørsmålet, kjem det pløyande ein stor stimbåt austanifrå. Båten hadde namnet «Samson» og kapteinen heitte Samuelson. Vi fekk han i tale. Han såg på dei tretti tons skutene våre, «Havfruen» og «Minna», og tykte det var skrøpelege farkostar.

- Kan vi prøve og komme oss til Grønland, trur du? Spurde vi. - Eg vil på det sterkaste frå råde dykk det, svara han. Fridtjof Nansen spurte om det same, og eg rådde han frå. Der er både straumfylt og isfylt. Men vi meinte det ikkje nytta å skreme oss. Då drog karane fram drafta og viste at det var omlag 60 mil til Grønland. Var vi likevel så djerve å legge avstad, ville han i allefall rå oss til å halde oss på 75 grader heile vegen. Straumen var rimelegare der.

På veg til Grønland 
Så kryssa vi innover. Vi haka oss fast med dreggar i store isfjell og hala og drog. Etter mykje slit i fem heile veker, hadde vi berre 2 – 3 mil att til Grønland. Vi kunne sjå open råk langs landet. Men trur du ikkje han då la til med nordvest storm som køyrde ut etter og la oss heilt faste. Då sa eg til Peter: Lat meg få med to mann frå skuta di, så tek eg to frå mi. Vi rustar oss ut med kaffi, smør, kavring, ved og segl, tek fangstbåten og prøver å kome oss til land. Det vart sett i verk. Vi drog båten over isen og rodde i dei små råkene vi fann. På turen skaut eg ein storkobbe, så vi i nødsfall kunne ha både mat, brensel og varme.

I to døgn rodde og drog vi stykkevis. Så opna isen seg litt etter kvart, og vi kunne setje foten på Grønlands jord lenger nord enn nokon mann hadde vore før – på Claveringsøya. Der drog vi båten på land, koka kaffi, velte båten og laga oss hytte. Så fekk karane sove. Sjølv gjekk eg på vakt. Eg var no så pass trøytt at det vart visst ender og enn dubben på meg og. Men eg tok meg ein tur opp mot fjellet og skaut to rappgjess. Det kunne hjelpe på maten dersom det skulle falle så ille at vi vart verande ei rid. Men med eitt lettar det ut i havet, og skutene kom kryssande. Då fekk eg gå til køys medan Peter kryssa austetter langs kysten. Det var spanande. Ingen hadde vore her før, så det var ikkje godt å vita noko om grunnar og bankar.

'Hus på vandring' 
Men eg hadde ikkje sove lenge før Peter vekkjer meg: - Nei, no må du kome deg opp i tynna, Ole. Eg ser noko levande inne på land. Det liknar hus på vandring! Det må vere kjempedyr! Vi vart samde om å tørne oppunder land og gå med eit par båtlag innover. - Vi såg dyra i kikkerten omlag halvanna mil unna. Etter kvart vart det umåtelig tungt å gå, for der var slik leirsupe. Skodda kom og sigande, og Peter og eg vart usamde om vegen. Enden på visa vart at vi skildest. I det laget mitt skulde passere ei elv, høyrer vi skot ifrå dei andre. Eg talde til tjue, heile ladninga – og straks etter ropa ein av karane våre: - Eg høyrer naudrop - - -!

Heldigvis så var det ikkje så ille. Ikkje lenge etter møtte vi dei andre leande. - Vi kom fram på nokre veldige dyr som vi har tømt heile ladninga i, sa Peter, men dei står der like godt. Og det var sant. Då vi kom burt til dyra, sto dei på alle fire, steindaude. Vi velte dei overende, flådde dei og tok hovuda med oss. Det var ei dryg bør, den halvanna mila. Men då vi kom ombord – vi måtte signalisere med tåkeluren – for dei hadde lagt seg frå land. Då hadde dei også skote tre dyr av same slaget. Vi hadde ikkje greie på kva slags dyr det var før vi kom heim. Ingen av oss hadde sett Moskus før.

Kvalross på besøk
-Det var i same farvatna vi opplevde den dramatiske kvalross-jakta, held Hau' -Ole fram. Desse dyra veidde vi på den måten at vi feste ein harpun i enden på eit langt skaft. I andre enden feste vi ei line. Når kvalrosa låg på flaket, rodde vi burt under iskanten og køyrde harpunen i ho. No hadde ikkje eg nokon annan jaktkunnskap enn den Peter hadde lært meg i all hast. Og når vi ein dag – med kvar sin båt – skulle legge til eit flak der det låg ei samling på to og eit på tre dyr, - bar det gale i veg. Vår båt skulle ta dei to. Vi rodde til flaket. Og eg fekk harpunen i den største. Men i jaktiveren gløymde eg å be karane å ro unna. Og her gjer kvalrosa eit kjempebyks utfor iskanten og beint i båten til oss! Så nær meg var ho at ei av dei store hoggtennene flerra trøya mi frå skuldra og nedover armen.

 Båten vår sokk med baugen så han vart ståande på skrå nedgjennom sjøen, og til havs bar det både med kvalross, øks, gevær og meg sjølv. Dei andre karane sprang attetter. Eg la på sym i isvatnet, og fekk tak i ein låg kant og kom meg opp på flaket. Peter – som såg tilburden – kom roande og skulle berge mennene. Men då gjorde dei kvalrossene som låg att på flaket, åtak på båten hans! Dei hogg dei svære tennene i ripa og ville velta båten. Det vart ein kamp for livet kan du skjøne. Karane brukte både børse og øks. Og dei fekk livet av tre stykker. Då flotna båten vår – og vi fekk hale den store opp og fekk livet av den også.

Vi berga både båten og kvalrossen. Sia delte vi dei turre kleda, for vi hadde to mil å ro attende til skutene. Godt lasta var vi og. Ei kvalrosshud med spekk veg omkring 200 kilo. Den store som heldt på å setje tennene i herda mi, er kanskje den største kvalrossen som har vore teken der vest. Tennene var over 27 tommar.

Utstilling i Ålesund
Vi fekk full last. Femti-seksti moskusdyr og eit liknande tal med kvalross og isbjørnhuder. Dessutan hadde vi 4 -5 levande moskus, ein levande kvalross-unge og ti levande isbjørnungar. Vi stilte ut desse dyra i buda hans Godø i Ålesund, og tok inngangspengar. Det vart ei heil valfarting dit. - Men eg har gløymt å fortelje at vi skaut tre-fire polarulvar og. I grunnen så var det dei som førte meg til møtes med Frdtjof Nansen.

Resultatet av turen vår kom sjølsagt i avisa. Der sto det om polarulvane og. Museet i Oslo hadde aldri høyrt at slike dyr fanst på Grønland, så dei hadde gått til Nansen med meldinga. Men han kunne ingen ting seie. Personleg så hadde han ikkje sett slike dyr. Men han trudde nok det var sant. Vi hadde salta skinna av polarulven så det var berre å sende dei nedover. Og det stemte, vi fekk mykje pengar for dei – endå dei røytte stygt.

- Ein dag ankra skuta til Nansen opp på Ålesund hamn og det kom bod til Peter og meg om å kome ombord. Vi kjende oss kanskje ikkje så store framfor denne vidkjende mannen. Men det skal seiast at ein meir liketil mann, har ikkje eg møtt. Han brukte sitt mål og vi brukte vårt mål. Eg høyrde ikkje at han gikk glipp av noko. Det er berre tull av sume at dei skal språke når dei møter folk som gjer det. Eg har snakka branddalsk heile mitt liv og har aldri vore brydd for det. Nansen tykte vi hadde gjort ei bragd. Tilslutt spurde han kva utdanning vi hadde. Eg sa som sant var, at det var berre det han Hovde-Petter hadde greitt å banke inn i skallen på oss i den stutte tida vi gjekk på folkeskulen. Men då lo Nansen godt å klappa meg på herda: « Det er tilstrekkelig det Brandal»

Den levde draumen – opning av utstillinga Ragnar Thorseth - Levd Liv del to.

Det var fullt hus på Ishavsmuseet Aarvak 1. mai. I tillegg til at museet opna for sesongen, var det også duka for storslått opning av den nye utstillinga på museet, andre og siste del av Ragnar Thorseth si utstilling «Levd Liv».

Mens folket fann vegen til utstillinga, spelte Musikklaget Melshorn flott korpsmusikk som ein forsmak på ein høgtidssam opningsseremoni. Barbro Østrem, på vegne av Ishavsmuseet, ønskte alle frammøtte velkomen til den store dagen. Ho fortel at museet har stadig fornyingar, og at denne avsluttande delen på «Levd Liv» er eit verdig punktum for Ragnar Thorseth si fantastiske historie og hans ekspedisjonar. Det er ikkje små bragder han har gjennomført, og det vert presentert på ein fin og profesjonell måte i utstillinga.

Harald Stanghelle, politisk redaktør i Aftenposten og god kamerat av Thorseth, stod for den offisielle opninga. Han synes det var fint at Ragnar går inn i tradisjonen som blir heldt levande på museet. Ragnar er, og har alltid vore, ein individualist som går sine eigne vegar, både som ekspedisjonsleiar, polfarar, eventyrar, journalist og som sunnmøring. Ekspedisjonane hans har eit individuelt preg, og individuelle utgangspunkt, men dei har alle ein raud tråd: eventyret, det å bryte grenser, vise at det som virkar umulig kan gjerast mulig. Stanghelle tok fram Saga Siglar som den mest betydningsfulle ekspedisjonen vitenskapelig. Saga Siglar var den fyrste rekonstruksjonen av handelsskip frå vikingtida, som viste at det var mulig å fare over verdshava. I tillegg til ei enorm eventyrlyst, har Thorseth også ei evne for «timing». Å vere på rett stad til rett tid. Han har knytt ekspedisjonar til jubileumsår, og ikkje minst miljøtoppmøte, og på den måten har han vore med på å synleggjere historiske hendingar for nyare generasjonar.

Stanghelle kalla Thorseth for ein realistisk fantast. Han har møtt mykje motgang, men står i mot. Han har bevist at solide førebuingar gir resultat. I 1969 var Ragnar 21 år gamal, og skulle ro til Shetland. Det var den første ekspedisjonen han la ut på, og det var på mange måtar ein framtidspeikar. Ekspedisjonen betydde mykje for det livet som står utstilt på museet i dag. Roturen var ein draum, ein idé, men også bevis på at Thorseth laga ei bru mellom draum og resultat. 500 år etter at Shetlandsøyene vart gitt vekk til Storbrittania, stod den britiske dronninga og tok i mot Ragnar på kaia då han kom fram. Ho sa ein ting: «You are crazy!» Han angrar i dag på at han ikkje svarte «It takes a fool to know a fool». Men Stanghelle understrekar alvoret i den vellykka ekspedisjonen til Shetland: Ragnar Thorseth var ein av dei få som hadde styrke til å gjennomføre. Viljen var grunnsteinen. Og no er ringen slutta, Ragnar har komt heim. Han får vere med på å opne si eiga utstilling på museum, og går då inn i rekka av norske legender på lik linje med m.a.Thor Heyerdahl. Thorseth er ein av dei få som har evna til å sjå det mogelege i fantasien, og det vidunderlege i det praktiske. Her på Ishavsmuseet kan du sjå den levde draumen. Stanghelle håper utstillinga kan vere med på å inspirere andre, og spesielt til ungdom som treng draumar. Vi har bruk for draumen, seier Harald.

Ordførar i Hareid kommune, Anders Rise, var også på plass under opninga. Han takkar Thorseth for at han valgte å ha utstillinga si på Ishavsmuseet, det betyr mykje for kommuna. Med denne utstillinga beviser han at museet har nasjonal status innan polarhistorie. Rise har også med ei helsing frå tidlegare president på Island, Vigdís Finnbogadóttir, som i lag med Dronning Sonja, var ei stor støtte for Ragnar under Gaya-ekspedisjonen.

Ei så omfattande utstilling som «Levd Liv», treng dyktige personar som står på for å få utstillinga profesjonell og reell. Firmaet som har designa utstillinga er Medicine Head, med Trond Nordahl i spissen. Trond fortel at han var svært skeptisk i starten. Det var lite pengar, men dei skulle Thorseth sjølv få på plass. Etter eit par dagar mottok Trond ein pakke i posten frå Ragnar, boka hans «Den siste viking». Inni stod det: «Trond Nordahl, les og lær. Ragnar.» Kort og godt. Etter to dagar var boka utlest og Nordahl overbevist. Etterkvart kom han oppover for å bo hjå Thorseth, for å verkeleg kome under huda på eventyraren.

Ragnar Thorseth, dagens hovudperson, fortel at å få utstillinga på plass, var omtrent som å kome tilbake til ekspedisjonstida. Han føler seg heime på Ishavsmuseet. Men det har kosta, og det var ikkje alltid like lett å skaffe midlar. Mange sa dei prioriterte barn og ungdom, men Thorseth meinar at denne utstillinga nettopp er for barn og unge. Han håper at mange let seg inspirere, at historia hans får folk til å drøyme sjølv. Ein skal ikkje vere redd for å dra ut i verda, for å drøyme. Men ein treng ikkje ta Nordpolen som fyrste tur, smilar Ragnar.

Brandalsdagane 2013: Jarle Andhøy til Ishavsmuseet

Vi er svært glade for å kunne presentere eit av arrangementa til årets Brandalsdagar, og håper publikum tek godt imot arrangementet!

Torsdag 5. september gjestar eventyrar og ekspedisjonsleiar Jarle Andøy Ishavsmuseet Aarvak i Brandal med foredrag.

Jarle Andhøy er ein godt kjent seilar og eventyrar med mange ekspedisjonar bak seg. Andhøy kjem frå Larvik. Allereie som 19-åring reiste han ut i verda med ein 27 fots Albin Vega. Seinare har det blitt mange ekspedisjonar både til havs og til lands og fleire bøker og tv-seriar om disse. Sist no i vår med tv-serien «Tangeruddampen».

22. februar 2011 vart Andhøy og resten av mannskapet erklært sakna etter at det vart fanga opp naudsignal frå seglbåten «Berserk». Det vart gjort fleire mislukka forsøk på å få telefon- og radiokontakt med båten, før Jarle Andhøy og 18 år gamle Samuel Massie kom seg i sikkerheit ved Scott-basen i Antarktis.

Jarle Andøy vil snakke om sine polare ekspedisjonar på Ishavsmuseet. Desse er det fleire av:

Åleine rundt Kapp Horn:Dette var Jarle Andhøys første ekspedisjon. Målet var å segle rundt Kapp Horn utan hjelp frå nokon andre. Amerikaneren David Mercy mønstra på Berserk ved verdens ende, i Sør-Amerika og segla til Antarktis. Deler av seilasen har også blitt filmatisert.

Berserk mot Nordpolen:Besetninga på Berserk drog frå Oslo, innom Shetland og nordover mot Svalbard og Nordpolen. Alex Rosen som i fjor gjesta Ishavsmuseet med foredrag var mønstra som kokk på denne ekspedisjonen.

Berserk gjennom Nordvestpassasjen: Berserk segla i Nordvestpassasjen i dei norske polarheltane sine fotspor. Før denne turen var Albin Vega skifta ut med ein noko større seglbåt i stål kjøpt på dei vestindiske øyer.

Berserk på sydpolen:Jarle Andhøy saman med fire andre mann drog i februar 2011 på ein ekspedisjon mot Sydpolen.

Med desse ekspedisjonane har Andøy rita namnet sitt inn i Norsk Polarhistorie, og Ishavsmuseet er svært stolte av å kunne ha han med show om bord i ishavsskuta Aarvak.

Arrangementet er ein del av Brandalsdagane 2013, og i samarbeid med Brandal Vel. Og som Alex Rosen i fjor, får Andøy æra av å opne Brandalsdagane.

Det vert førehåndssal av billettar på www.sjoborg.no og på Ishavsmuseet frå i dag.

Billettar: 
Du kan kjøpe billettar på www.sjoborg.no, i Servicetorget ved Ulstein rådhus (mån-fre 08-16, tlf 70 01 75 00) og på Ishavsmuseet Aarvak (ope kvar dag 12-16 i mai og september, 11-17 i juni, juli og august).

Billettprisar:
På dekk/VIP kr 500,-
På dekk/VIP med selkjøtgryte kr 600,- (mat etter showet)
Ordinær kr 250,-
Ordinær med mat kr 400,- (mat etter showet)

Dersom du ynskjer selkjøtgryte etter foredraget, bestiller du dette på Ishavsmuseet, på telefon 70 09 20 04.